Czym są grzyby funkcjonalne? Działanie i zastosowanie

Grzyby funkcjonalne coraz częściej pojawiają się w suplementach diety, kawach adaptogennych i formułach wspierających odporność organizmu. Choć ich rosnąca popularność może sprawiać wrażenie nowego trendu, w rzeczywistości wiele z tych surowców ma długą historię stosowania w tradycyjnej medycynie chińskiej i japońskiej. Współczesna nauka bada je głównie ze względu na bioaktywne związki, takie jak beta-glukany, polisacharydy, polifenole czy hericenony.

Czym są grzyby funkcjonalne i jakie wykazują właściwości? Jakie wyróżnia się gatunki grzybów adaptogennych? Czy ich stosowanie rzeczywiście może poprawiać odporność i pomagać w radzeniu sobie ze stresem?

Co to są grzyby funkcjonalne?

Grzyby funkcjonalne to gatunki zawierające substancje aktywne o udokumentowanym lub potencjalnym wpływie na zdrowie i samopoczucie. Bywają nazywane grzybami witalnymi, adaptogennymi lub medycznymi. Od klasycznych grzybów jadalnych różnią się tym, że nie wybierasz ich głównie dla smaku, lecz ze względu na zawartość związków bioaktywnych. Do tej grupy należą m.in. soplówka jeżowata, reishi, cordyceps, chaga, maitake, shiitake i turkey tail. Ich działanie i zastosowanie bada m.in. mykoterapia, czyli dziedzina zajmująca się wykorzystaniem grzybów i ich składników w kontekście zdrowia.

Grzyby funkcjonalne a adaptogeny - jaka różnica?

Adaptogeny to substancje, które pomagają organizmowi lepiej radzić sobie ze stresem i wspierać homeostazę. Nie każdy grzyb witalny jest klasycznym adaptogenem, ale wiele z nich, szczególnie reishi, cordyceps i chaga, opisuje się właśnie w tym kontekście. Ich działanie adaptogenne wiąże się z odpowiedzią organizmu na stres psychologiczny, biologiczny i chemiczny, w tym stres oksydacyjny oraz nadmiar wolnych rodników. Grzyby mogą wpływać na układ odpornościowy, nerwowy, hormonalny i metaboliczny, ale nie wykazują właściwości psychoaktywnych i nie mają nic wspólnego z grzybami psylocybinowymi.

Sprawdź też artykuł: Adaptogeny - czym są i czy warto je stosować? Właściwości, zastosowanie i skuteczność suplementacji

Związki bioaktywne w grzybach witalnych - skąd ich moc?

Grzyby adaptogenne zawdzięczają swoje właściwości złożonemu profilowi naturalnych związków bioaktywnych. Największe znaczenie mają beta-glukany, triterpeny oraz specyficzne dla wybranych gatunków substancje, takie jak erinacyny i hericenony, które mogą wykazywać działanie przeciwzapalne, wspierać układ odpornościowy i równowagę organizmu. W niektórych gatunkach można znaleźć też ergosterol (prekursor witaminy D), enzymy i białka.

Beta-glukany

Najważniejsze są beta-glukany, czyli polisacharydy obecne w ścianach komórkowych grzybów. Komórki układu odpornościowego rozpoznają je m.in. przez receptory takie jak Dectin-1, co może modulować aktywność makrofagów, limfocytów i komórek NK. Nie oznacza to prostego „pobudzania odporności”, lecz raczej wpływ regulacyjny na układ immunologiczny.

Triterpeny

Drugą ważną grupą są triterpeny, szczególnie charakterystyczne dla reishi, czyli Ganoderma lucidum, oraz chagi, znanej jako Inonotus obliquus czy chaga mushroom. Nie są dobrze rozpuszczalne w wodzie, dlatego uzyskanie wartościowego ekstraktu często wymaga zastosowanie specjalnej metody ekstrakcji. Związki te bada się w kontekście działania antyoksydacyjnego, adaptogennego i przeciwzapalnego.

Erinacyny i hericenony

Soplówka jeżowata, czyli Hericium erinaceus lub lion's mane, wyróżnia się obecnością erinacyn i hericenonów. Związki te w badaniach przedklinicznych wiązano ze stymulacją NGF, czyli czynnika wzrostu nerwów. Dlatego mane budzi zainteresowanie jako surowiec wspierający funkcje poznawcze, pamięć i koncentrację, choć nadal potrzeba większych badań klinicznych.

Polecane suplementy

Grzyby funkcjonalne i ich właściwości

Właściwości grzybów adaptogennych zależą w głównej mierze od gatunku, wykorzystanej części grzyba, sposobu ekstrakcji i standaryzacji. Z tego względu surowce nie powinny być traktowane jako jedna, jednolita grupa o identycznym działaniu - każdy gatunek może charakteryzować się innym profilem składników i potencjalnych właściwości.

Najczęściej omawia się ich wpływ na:

• układ odpornościowy
• funkcje poznawcze
• wydolność
• zdrowie jelit
• ochronę przed stresem oksydacyjnym

Beta-glukany mogą wspierać układ immunologiczny, polisacharydy mogą wykazywać działanie prebiotyczne, z kolei antyoksydanty pomagają neutralizować wolne rodniki. Warto jednak pamiętać, że wiele danych pochodzi z badań in vitro i na zwierzętach, dlatego w profilaktyce i codziennej suplementacji najważniejszy pozostaje rozsądek.

Najpopularniejsze rodzaje grzybów funkcjonalnych i ich działanie

Do najpopularniejszych gatunków zalicza się m.in. reishi, cordyceps, chagę, maitake, shiitake oraz wrośniaka różnobarwnego. Każdy z nich zawiera charakterystyczne związki bioaktywne, które mogą wspierać prawidłowe funkcjonowanie organizmu. Poszczególne odmiany różnią się jednak profilem działania - jedne są kojarzone głównie ze wsparciem odporności, inne z koncentracją, witalnością, regeneracją lub ochroną komórek przed stresem oksydacyjnym.

Soplówka jeżowata (Lion's Mane) - grzyb na mózg

Soplówka jeżowata wyróżnia się silnym wpływem na układ nerwowy i funkcje kognitywne. Zawiera erinacyny i hericenony stymulujące produkcję NGF. Z tego względu jest często wybierana przez osoby, którym zależy Ci na pracy mózgu, skupieniu i funkcjach kognitywnych. Badanie Saitsu i wsp. z 2019 roku sugerowało korzystny wpływ doustnego stosowania Hericium erinaceus na funkcje mózgu, skupienie i koncentrację. Mogą stanowić potencjalne wsparcie przy ryzyku chorób neurodegeneracyjnych.

Sprawdź też artykuł: Soplówka jeżowata - działanie, zastosowanie, skutki uboczne

Reishi - grzyb nieśmiertelności

Reishi jest ceniony jako „grzyb nieśmiertelności” i jeden z klasycznych składników medycyny wschodniej. Grzyby reishi zawierają polisacharydy i triterpeny, dzięki czemu są badane w kontekście odporności, stresu, jakości snu i wsparcia wątroby. Wykazują silne działanie adaptogenne i immunomodulujące. W formułach na wyciszenie często łączy się je z magnezem, witaminami z grupy B, cynkiem lub l-teaniną, aby uzyskać szerszy profil działania.

Więcej na temat tego grzyba przeczytasz tutaj: Reishi - działanie, właściwości i zastosowanie lakownicy żółtawej

Kordyceps - grzyb na energię i wydolność

Kordyceps, znany także jako Cordyceps sinensis oraz Maczużnik chiński, to pasożyt naturalnie występujący na Wyżynie Tybetańskiej powyżej 3000 m n.p.m. Wykazuje silne działanie adaptogenne, a w tradycyjnej medycynie chińskiej był stosowany do niwelowania zmęczenia i wzmacniania sił witalnych. Kordycepina i adenozyna są badane w kontekście produkcji ATP, pracy układu krążenia, oddechowego i endokrynologicznego, ale wyniki badań nad wydolnością u ludzi są mieszane.

Zobacz też artykuł: Kordyceps chiński - właściwości, zastosowanie, skutki uboczne

Chaga - grzyb na odporność i antyoksydację

Chaga rośnie głównie na brzozach w chłodnym klimacie i dostarcza beta-glukany, triterpeny, polifenole oraz melaniny. Jej profil sprawia, że jest częstym składnikiem suplementów antyoksydacyjnych i wspierających układ odpornościowy. Może być również stosowana jako wsparcie dla prawidłowej pracy układu pokarmowego.

Więcej na ten temat przeczytasz tutaj: Chaga - działanie, zastosowanie, skutki uboczne

Maitake i Shiitake

Maitake, czyli „grzyb tańczący”, zawiera frakcje beta-glukanów D-fraction badane w kontekście immunomodulacji i metabolizmu glukozy. Shiitake to natomiast grzyb jadalny z właściwościami funkcjonalnymi. W jego składzie znajduje się lentinan o działaniu immunomodulującym. Gatunek ten jest analizowany w kontekście wsparcia układu krążenia oraz redukcji poziomu cholesterolu.

W jakiej formie stosować grzyby funkcjonalne?

Na rynku znajdziesz kapsułki, tabletki, proszki, ekstrakty płynne, kawy funkcjonalne i mieszanki adaptogenne. Najbardziej skoncentrowaną formą jest ekstrakt standaryzowany, najlepiej z jasno określoną zawartością beta-glukanów, polisacharydów lub triterpenów. Proszek sprawdza się w napojach i codziennej diecie, ale zwykle ma niższą koncentrację składników aktywnych. Kapsułka jest wygodna, gdy chcesz łatwo dawkować produkt i kontrolować dzienną spożywaną porcję. Regularne stosowanie ma większy sens niż przyjmowanie doraźne, ponieważ większość grzybów nie dodaje energii natychmiast jak kofeina.

Jak wybrać dobry suplement z grzybami witalnymi?

Wybór suplementu z grzybami nie powinien opierać się wyłącznie na nazwie handlowej produktu czy popularności danego składnika. Duże znaczenie ma jakość surowca, sposób jego pozyskania oraz przejrzystość informacji podanych przez producenta.

Przy wyborze produktu zawierającego grzyby zwróć uwagę na:

• nazwę łacińską gatunku, np. Ganoderma lucidum, Inonotus obliquus lub Cordyceps militaris,
• informację, czy użyto owocnika, grzybni czy ekstraktu, ponieważ owocnik często zawiera więcej charakterystycznych substancji aktywnych,
• zawartość beta-glukanów i polisacharydów podaną na etykiecie,
• metodę ekstrakcji, najlepiej wodną, alkoholową lub podwójną, zależnie od rodzaju związków,
• badania na metale ciężkie, pestycydy i certyfikat analizy COA od niezależnego laboratorium,
• przejrzystość producenta co do składu, standaryzacji i pochodzenia surowca.

Takie informacje pozwalają lepiej ocenić, czy produkt rzeczywiście zawiera wartościowy surowiec, a nie jedynie sproszkowany składnik o niejasnym pochodzeniu. Im więcej szczegółów znajduje się na etykiecie i w dokumentacji jakościowej, tym łatwiej świadomie porównać różne preparaty dostępne na rynku.

Grzyby adaptogenne - dla kogo i kiedy warto stosować?

Zastosowanie grzybów adaptogennych warto dopasować do celu. Jeśli zależy Ci na pamięci i koncentracji, możesz sięgnąć po soplówkę jeżowatą. Przy stresie, napięciu i wieczornym wyciszeniu lepiej sprawdzi się reishi. Przy aktywności fizycznej i zmęczeniu Twoją uwagę może przyciągnąć cordyceps, natomiast przy wsparciu odporności organizmu - chaga, maitake, shiitake lub turkey tail. W produktach beauty można z kolei spotkać tremellę i chagę, natomiast w formułach „daily wellness” często łączy się kilka rodzajów grzybów w jednej formule.

Przeciwwskazania i bezpieczeństwo stosowania

Stosowanie grzybów w standardowych porcjach jest zwykle dobrze tolerowane, ale nie oznacza to braku przeciwwskazań. Szczególną ostrożność powinny zachować osoby z chorobami autoimmunologicznymi, przyjmujące leki przeciwzakrzepowe, immunosupresyjne, przeciwcukrzycowe lub obniżające ciśnienie, a także osoby przed operacją. Kobiety w ciąży i karmiące piersią mają ograniczone dane dotyczące bezpieczeństwa, dlatego powinny skonsultować się z lekarzem. Możliwe są też alergie u osób uczulonych na grzyby oraz dolegliwości trawienne. Ponieważ grzyby chłoną zanieczyszczenia z podłoża, jakość surowca i badania laboratoryjne mają kluczowe znaczenie.

Bibliografia

• https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/34202377/
• https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/19594628/
• https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/31413233/
• https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/40661810/
• https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27408987/