Przyjmowanie kwasu foliowego w ciąży - zalecenia i zasady suplementacji
Kwas foliowy, określany również mianem witaminy B9, to jeden z najważniejszych elementów dbania o zdrowy rozwój dziecka i prawidłowy przebieg ciąży. Jego rola została potwierdzona w setkach badań, a zalecenia Polskiego Towarzystwa Ginekologów i Położników oraz Światowej Organizacji Zdrowia w tej kwestii jednoznaczne: należy przyjmować kwas foliowy w odpowiedniej ilości już przed zajściem w ciążę.
Czym jest kwas foliowy i jaką funkcję pełni w ludzkim ustroju? Jakie mogą być skutki niedostatecznej podaży kwasu foliowego u matki i dziecka? Od czego zależy wchłanianie kwasu foliowego u kobiet w ciąży? W jakiej ilości brać kwas foliowy w ciąży?
Spis treści
- Czym jest kwas foliowy i jak działa w organizmie
- Dlaczego kwas foliowy jest kluczowy w ciąży
- Kiedy rozpocząć suplementację? Przyjmowanie kwasu foliowego przed ciążą
- Jak kwas foliowy wspiera rozwój płodu
- Zalecane dawki kwasu foliowego dla kobiet przed i w trakcie ciąży
- Naturalne źródła kwasu foliowego w diecie a suplementy
- Niedobór i nadmiar kwasu foliowego - skutki dla matki i dziecka
- Jak bezpiecznie stosować kwas foliowy w okresie ciąży? Praktyczne wskazówki
Czym jest kwas foliowy i jak działa w organizmie
Związki chemiczne wchodzące w skład witaminy B9, które są powszechnie określane mianem kwasu foliowego, to tak naprawdę grupa, w obrębie której można wyszczególnić dwie podstawowe formy. Należą do nich:
- foliany - to naturalne związki obecne w żywności, które są wrażliwe na zmiany zachodzące pod wpływem różnic temperatur, promieniowania UV czy tlenu; również ich niewłaściwe przechowywanie może skutkować tym, że staną się trudno przyswajalne dla organizmu,
- kwas foliowy - to z kolei syntetyczna forma witaminy B9, która wykorzystywana jest jako składnik suplementów diety czy wzbogaconych produktów spożywczych; w odróżnieniu od folianów kwas foliowy jest bardziej stabilny i nie ulega tak szybkiej degradacji.
Kwas foliowy bierze udział w kluczowych procesach metabolicznych związanych z syntezą DNA i RNA, prawidłowym podziałem komórek, dojrzewaniem czerwonych krwinek, a także z utrzymaniem właściwego poziomu homocysteiny. Właściwe stężenie kwasu foliowego we krwi wpływa na dobrą kondycję układu odpornościowego, sprawny metabolizm oraz równowagę hormonalną.
Dlaczego kwas foliowy jest kluczowy w ciąży
Rola kwasu foliowego w ciąży jest wyjątkowa. To związek, który uczestniczy w podziałach komórkowych oraz syntezie kwasów nukleinowych i materiału genetycznego. Procesy te zachodzą bardzo intensywnie w trakcie ciąży i rozwoju płodu, dlatego też wówczas zapotrzebowanie na witaminę B9 znacząco wzrasta. Niedostateczna podaż kwasu foliowego w czasie ciąży może nieść ze sobą poważne konsekwencje.
Aktualne wyniki badań wskazują, że kwas foliowy zmniejsza ryzyko wad cewy nerwowej nawet o 70–80%. Wady te rozwijają się bardzo wcześnie, gdyż około 4. tygodnia ciąży. Właśnie dlatego każda kobieta planująca ciążę, powinna dbać o stałą suplementację tego związku w odpowiedniej ilości. W tym miejscu warto zaznaczyć, że niedobór kwasu foliowego w organizmie nie pozostaje obojętny również dla zdrowia i samopoczucia matki.
Kiedy rozpocząć suplementację? Przyjmowanie kwasu foliowego przed ciążą
Jeśli zastanawiasz się, kiedy zacząć brać kwas foliowy, odpowiedź brzmi: najlepiej 3 miesiące przed ciążą. Polskie Towarzystwo Ginekologów i Położników wyraźnie wskazuje, że suplementacja kwasu foliowego przed ciążą to najskuteczniejsza forma profilaktyki wad cewy nerwowej. Organizm potrzebuje bowiem czasu, by odbudować zasoby folianów.
Dlaczego warto zacząć wcześniej? Ponieważ cewa nerwowa zamyka się, zanim poznasz wynik testu ciążowego. Co więcej, poziom kwasu foliowego w ustroju rośnie stopniowo, dlatego rozpoczynając suplementację przed planowanym zapłodnieniem, znacznie lepiej przygotowujesz organizm do pierwszych tygodni poczęcia.
Jak kwas foliowy wspiera rozwój płodu
Stosowanie kwasu foliowego w ciąży jest powszechnie uznanym standardem postępowania. Wyniki przeprowadzonych badań wskazują na kluczową rolę folianów w zmniejszaniu ryzyka wad cewy nerwowej.
Kwas foliowy przyczynia się nie tylko do właściwego formowania cewy nerwowej, z której powstaje mózg i rdzeń kręgowy, ale także wspiera prawidłową syntezę DNA (fundamentalnego materiału genetycznego dziecka) oraz właściwy podział komórek, który w pierwszych tygodniach ciąży jest niezwykle intensywny. Ponadto wspomaga ochronę przed wadami takimi jak: rozszczep kręgosłupa, bezmózgowie czy przepuklina oponowo-rdzeniowa. To właśnie te procesy sprawiają, że wpływ kwasu foliowego na układ nerwowy płodu jest absolutnie kluczowy.
Polecane produkty z witaminą B
Zalecane dawki kwasu foliowego dla kobiet przed i w trakcie ciąży
Rekomendacje PTGiP, WHO oraz Ministerstwa Zdrowia są zgodne co do podstawowych wartości. Standardowa, zalecana dzienna dawka kwasu foliowego wynosi 0,4 mg (400 µg) dziennie. Taką ilość powinny przyjmować kobiety w wieku rozrodczym – zarówno przed ciążą, jak i do końca pierwszego trymestru ciąży.
Dla kobiet z grupy ryzyka dawka kwasu foliowego wzrasta do 4–5 mg dziennie, zawsze pod nadzorem lekarza. Dotyczy to sytuacji takich jak m.in. wcześniejsze dziecko z wadą cewy nerwowej, otyłość (BMI > 30), cukrzyca, zaburzenia wchłaniania oraz podwyższona homocysteina. Po 12. tygodniu ciąży zaleca się utrzymywać dawkę 0,6–0,8 mg do końca ciąży.
Naturalne źródła kwasu foliowego w diecie a suplementy
Kwas foliowy w diecie jest niezwykle ważny. Chociaż składnik ten występuje w wielu produktach spożywczych, w praktyce trudno pokryć zapotrzebowanie na kwas foliowy wyłącznie z jedzeniem dostarczanym do organizmu. Dzieje się tak m.in. dlatego, że foliany są wrażliwe na wysoką temperaturę i ulegają rozpadowi podczas gotowania.
Do produktów bogatych w kwas foliowy zalicza się przede wszystkim:
- zielone warzywa liściaste (szpinak, jarmuż, rukola),
- suche nasiona roślin strączkowych,
- jaja,
- orzechy i nasiona,
- ziarna i kiełki pszenicy,
- soję i produkty sojowe.
Średnia biodostępność folianów z pożywienia wynosi około 50%, podczas gdy syntetyczny kwas foliowy w suplementach wchłania się na poziomie 85–100%. Dlatego stosowanie kwasu foliowego w dawce zalecanej przez towarzystwa medyczne to standard postępowania.
Niedobór i nadmiar kwasu foliowego - skutki dla matki i dziecka
Niedobór kwasu foliowego może być konsekwencją stosowania źle zbilansowanej diety, która nie pokrywa zapotrzebowania na cenne składniki odżywcze. Niski poziom witaminy B9 w ustroju może zwiększać ryzyko rozwoju zaburzeń rozwoju układu nerwowego, niskiej masy urodzeniowej oraz poronień. Ponadto może wywoływać niedokrwistość megaloblastyczną u matki.
Z kolei nadmiar kwasu foliowego w ciąży, zwłaszcza powyżej 1 mg dziennie bez wskazania lekarskiego, może maskować niedobór witaminy B12, wpływać na gospodarkę glukozy u dziecka oraz prowadzić do kumulacji niezmetabolizowanego kwasu foliowego. Właśnie dlatego tak ważne jest trzymanie się zaleceń i unikanie samodzielnego zwiększania ilości kwasu foliowego w codziennej diecie.
Jak bezpiecznie stosować kwas foliowy w okresie ciąży? Praktyczne wskazówki
Aby suplementowanie kwasu foliowego było skuteczne, warto przestrzegać kilku zasad. Przyjmowanie związku najlepiej rozpocząć wcześniej, minimum 3 miesiące przed planowanym zajściem w ciążę. Suplementację można łączyć z witaminą B12, żelazem, choliną i DHA – to zestaw wspierający rozwój mózgu i układu nerwowego dziecka. Kwas foliowy warto suplementować nie tylko przez pierwszy trymestr, ale przez cały okres ciąży i podczas laktacji. Najlepiej wybierać suplementy prenatalne zawierające 0,4 mg kwasu foliowego lub jego aktywną formę 5-MTHF.
Pamiętaj: dbaj o dietę bogatą w naturalne foliany, ale nie polegaj wyłącznie na niej. Właściwe przyjmowanie kwasu foliowego to jeden z najprostszych i najskuteczniejszych sposobów, aby zmniejszyć ryzyko wad cewy nerwowej i wspierać zdrowy przebieg ciąży od pierwszych tygodni.
Bibliografia